شاخص بریستول Bristol Stool Form Scale (مخفف BSFS) در سال ۱۹۹۷ بهعنوان ابزاری بالینی برای طبقهبندی شکل و قوام انواع مدفوع طراحی شده است. این مقیاس شکل مدفوع را به هفت نوع، از نوع ۱ (تودههای سفت) تا نوع ۷ (اسهال آبکی)، تقسیم میکند و به پزشکان کمک میکند تا سرعت عبور و عملکرد روده و مشکلاتی مانند یبوست، اسهال، سندرم روده تحریکپذیر (IBS) و بیماری کرون را ارزیابی کنند. گرچه این مقیاس ابتدا برای استفادهٔ پزشکی تدوین شده بود اما افراد عادی نیز میتوانند از آن برای پایش سلامت دستگاه گوارش خود و تشخیص مدفوع سالم از ناسالم استفاده کنند.
مدفوع سالم چه شکلی است و چرا اهمیت دارد؟
پس از دفع مدفوع، آنچه در کاسۀ توالت میبینید حاصل رژیم غذایی، میزان مایعات دریافتی، مصرف داروها، سبک زندگی و سلامت رودۀ شماست. هر فرد الگوی دفع متفاوتی دارد اما مدفوع نرم که به راحتی دفع شود، مانند انواع ۳ و ۴ در مقیاس بریستول نشانهٔ سلامت مطلوب روده است.
در تصویر زیر انواع مدفوع سالم را مشاهده میکنید.
مدفوع ناسالم چه شکلی است؟
انواع ناسالم مدفوع در مقیاس بریستول (تیپهای ۱، ۲، ۵، ۶ و ۷) که میتوانند نشاندهندۀ یبوست یا اسهال باشند را در تصویر زیر مشاهده میکنید.
انواع شکل مدفوع انسان در مقیاس بریستول و معنای هر کدام
مقیاس بریستول، مدفوع انسان را به هفت دسته تقسیم میکند و هر دسته تصویری از وضعیت سلامت دستگاه گوارش ارائه میدهد. در ادامه میتوانید ببینید هر شکل مدفوع چگونه است و چه پیامی دربارهٔ سلامت رودهها میدهد.
نوع ۱: مدفوع با تکههای کوچک، سفت و خشک، جدا از هم
در نوع ۱ از مقیاس بریستول، مدفوع به شکل گلولههای کوچک و سخت است که به صورت جدا از هم دفع میشوند.
معنا: مدفوع به شکل گلولههای کوچک و سخت که به صورت جدا از هم دفع میشوند، نشانهٔ یبوست شدید بوده و دفع آن معمولاً بسیار سخت و همراه با زور زدن است.
نوع ۲ : مدفوع کشیده با سطح ناهموار و تودهتوده
مدفوع نوع ۲، حالت کشیده دارد اما سطح آن پر از برجستگیهای تودهای است.
معنا: مدفوع به حالت کشیده با برجستگیهای تودهای، نشاندهندهٔ یبوست متوسط است که مدفوع قوام سفت و خشک دارد و دفع دشوار است.
نوع ۳: مدفوع کشیده با سطح ترکخورده
مدفوع نوع ۳، به حالت کشیده است و روی سطح آن ترکهای ریز دیده میشود.
معنا: مدفوع کشیده با ترکهای ریز در سطح آن، حالت طبیعی محسوب میشود، هرچند کمی سفتتر از ایدئال است.
نوع ۴: مدفوع کشیده با سطح صاف و نرم
مدفوع نوع ۴، به حالت کشیده، صاف و نرم است و سطحی یکدست دارد.
معنا: مدفوع به حالت کشیده، صاف و نرم که سطح یکدستی دارد، سالمترین و ایدئالترین حالت دفع مدفوع است که نشاندهندهٔ عملکرد طبیعی رودهها است.
نوع ۵: تکههای نرم با لبههای مشخص در مدفوع
مدفوع نوع ۵، به صورت تکههای نرم و جدا از هم با لبههای واضح دیده میشود.
معنا: مدفوع با تکههای نرم و جدا از هم با لبههای واضح حالتی مرزی بین طبیعی و اسهالی دارد یعنی غذا کمی سریعتر از حد معمول از روده عبور کرده است.
نوع ۶: تکههای نرم و لهشده با لبههای نامنظم مدفوع
مدفوع نوع ۶ به شکل تودههای نرم و لهشده است که شکل مشخصی ندارند و لبههای آن نامنظم است.
معنا: مدفوع با تکههای نرم و لهشده، نشانهٔ اسهال خفیف تا متوسط بوده و معمولاً با احساس دفع فوری همراه است.
نوع ۷: مدفوع کاملاً آبکی، بدون تکههای جامد
مدفوع نوع ۷، کاملاً مایع است و هیچ بخش جامدی در آن وجود ندارد.
معنا: مدفوع آبکی و کاملاً مایع، نشانهٔ اسهال شدید و خطر کمآبی بدن است و در صورت تکرار نیاز به بررسی توسط پزشک دارد.
چه زمانی مدفوع نیاز به بررسی پزشکی دارد؟
در مقیاس بریستول بعضی الگوهای مدفوع میتوانند نشاندهندۀ اختلال گوارشی یا مشکل در سلامت روده باشند. اگر هر یک از موارد زیر بیش از دو تا سه هفته ادامه داشت، بهتر است توسط پزشک بررسی شود:
- تغییر مداوم در الگوی دفع؛ مثل تغییر شکل یا تعداد دفعات مدفوع.
- مدفوع بسیار سفت یا بسیار شل؛ ماندگاری تیپ ۱ (خشک و گلولهای) یا تیپ ۶ و ۷ (خیلی نرم یا آبکی).
- وجود خون یا رنگ غیرعادی؛ خون روشن، تیره یا مدفوع سیاهرنگ.
- علائم همراه؛ درد شکم، تب، کاهش وزن بیدلیل یا احساس انسداد.
این نشانهها میتوانند از یبوست و اسهال مزمن تا بیماریهای التهابی روده یا مشکلات جدیتر خبر دهند بنابراین، مراجعۀ زودهنگام به پزشک باعث تشخیص سریعتر و درمان مؤثرتر میشود.
اعتبار علمی مقیاس بریستول
مقیاس بریستول ابزاری تصویری و استاندارد، بر پایۀ پژوهشهای بالینی است که نخستین بار در دانشگاه بریستول توسعه یافت. پژوهشگران نشان دادند شکل ظاهری مدفوع با سرعت عبور محتویات در رودهٔ بزرگ ارتباط مستقیم دارد؛ یافتهای که پشتوانهٔ علمی استفاده از ظاهر مدفوع برای ارزیابی عملکرد روده را فراهم کرد.
بررسیهای بعدی و مرور مطالعات متعدد نشان دادهاند که این مقیاس در زبانها و جمعیتهای مختلف ترجمه و اعتبارسنجی شده و از پایایی و تکرارپذیری بالایی برخوردار است. نتایج پژوهشها همچنین تأیید میکند که تیپهای مختلف آن با شاخصهای فیزیولوژیک مانند یبوست، اسهال و زمان عبور رودهای همبستگی قابل توجهی دارند. بنابراین، این مقیاس ابزاری استاندارد و ساده است که میتواند بهعنوان روشی غیرتهاجمی برای ارزیابی سلامت عملکرد روده و پیگیری تغییرات گوارشی بهکار رود.
مقیاس بریستول در ایران
مقیاس بریستول تنها به مطالعات خارجی محدود نمانده و در ایران نیز ترجمه و اعتبارسنجی علمی شده است. در پژوهشهای انجامشده روی بیماران ایرانی، نسخۀ فارسی این مقیاس با دقت بالا به کار گرفته شد و نتایج آن پایایی و توافق بین ارزیابان بسیار خوبی نشان داد. به بیان ساده، وقتی افراد یا پزشکان ایرانی از این مقیاس استفاده کردند، ارزیابیهای تکراری نتایج مشابهی بهدست داد و تیپهای مدفوع بهخوبی قابل تشخیص بود. اعتبار نسخۀ فارسی به این معناست که کاربران، چه در محیط بالینی و چه در پژوهشهای گوارشی، میتوانند به نتایج این مقیاس اعتماد کنند.
مدفوع سالم معمولاً به شکل نرم و فرمدار با رنگ قهوهای متوسط تا تیره است که بدون زور زدن به آسانی دفع میشود؛ بوی طبیعی (نه بسیار تند یا غیرعادی) و احساس تخلیه کامل بعد از دفع دارد. اگر مدفوع شما اغلب اینگونه است، عملکرد دستگاه گوارش طبیعی است.
بهترین و سالمترین شکل مدفوع بر اساس مقیاس بریستول، نوع ۳ یا نوع ۴ هستند؛ نوع ۳ سوسیسشکل با ترکهای سطحی و نوع ۴ مارمانند، صاف و نرم هستند که نشاندهندۀ دریافت مناسب فیبر، هضم و حرکات روده طبیعی و مصرف مایعات کافی است.
تغییر شکل مدفوع میتواند دلایل زیادی داشته باشد برخی از دلایل شایع و بیخطر عبارتنداز: تغییر رژیم غذایی، کمنوشی آب، استرس یا اضطراب، مسافرت و مصرف بعضی داروها. اگر این تغییر موقتی (چند روزه) باشد و علامت دیگری نداشته باشید، معمولاً نگرانکننده نیست. اما اگر تغییر شکل مدفوع بیش از ۲ تا ۳ هفته ادامه پیدا کند و یا همراه با درد، کاهش وزن، خون، کمخونی، خستگی شدید باشد، در این شرایط نیاز به بررسی پزشکی دارد.
مدفوع بسیار سفت و تکهتکه، مدفوع کاملاً آبکی، مدفوع بسیار باریک مثل مداد، مدفوع سیاه و قیری، مدفوع خونی یا قرمز تیره و یا مدفوع خیلی روشن یا خاکستری، هشداردهنده محسوب میشوند و بهویژه اگر تکرار شوند، نیاز به ارزیابی پزشکی دارند.
دیدگاهتان را بنویسید