دیابت تنها یک عدد بالا در آزمایش قند خون نیست؛ یک اختلال در نحوۀ مدیریت انرژی در بدن است. در این بیماری، به دلیل اختلال در تولید انسولین کافی یا استفادۀ نادرست از آن، قند در خون تجمع پیدا میکند. چنانچه این وضعیت بهموقع شناسایی و کنترل نشود، میتواند بهتدریج عملکرد اندامهای مهم بدن را تحت تأثیر قرار داده و کیفیت زندگی را کاهش دهد.
نکتۀ مهم اینجاست که دیابت در بسیاری از موارد سالها بدون علامت جدی پیشرفت میکند؛ بهطوریکه فرد زمانی متوجه آن میشود که بدن قبلاً تحت فشار قرار گرفته است. به همین دلیل، شناخت دقیق این بیماری و سازوکارهای آن نقش کلیدی در پیشگیری و کنترل بهموقع دارد.
بیماری دیابت چیست؟
دیابت یک بیماری متابولیک مزمن است که در آن سطح قند خون بالاتر از حد طبیعی باقی میماند. این وضعیت زمانی ایجاد میشود که بدن یا انسولین کافی تولید نمیکند یا نمیتواند از انسولین بهدرستی استفاده کند.
انسولین هورمونی است که به سلولها کمک میکند گلوکز را از خون دریافت کرده و بهعنوان منبع انرژی مصرف کنند. وقتی این فرآیند بهدرستی انجام نشود، قند در خون تجمع پیدا میکند و در بلندمدت میتواند به اندامهای حیاتی مانند قلب، کلیهها، چشمها و اعصاب آسیب برساند. به همین دلیل، دیابت نیاز به تشخیص بهموقع، کنترل مستمر و تغییر سبک زندگی دارد.
انواع دیابت
دیابت دو نوع اصلی دارد:
- دیابت نوع ۱
- دیابت نوع ۲
دیابت نوع ۱ یعنی چه؟
دیابت نوع ۱ پیشتر به نام دیابت نوجوانان یا دیابت وابسته به انسولین شناخته میشد. در این حالت، پانکراس انسولین بسیار کم یا هیچ انسولینی تولید نمیکند و بیمار برای بقا نیاز دائمی به انسولین دارد.
دیابت نوع ۲ یعنی چه؟
دیابت نوع ۲ شایعترین نوع (بیش از ٪۹۰ موارد) است که معمولاً در بزرگسالان دیده میشود و زمانی رخ میدهد که بدن نسبت به انسولین مقاوم شود یا انسولین کافی تولید نکند. طی سه دهۀ اخیر، شیوع دیابت نوع ۲ در تمام کشورها (با هر سطح درآمدی) به شکل چشمگیری افزایش داشته است (یعنی بیش از ۴ برابر).
چرا درمان دیابت حیاتی است؟
دیابت در صورت کنترلنشدن، بهتدریج به رگها، اعصاب و اندامهای حیاتی بدن آسیب میزند. بالا ماندن قند خون در طول زمان خطر ابتلا به بیماریهای قلبیعروقی، نارسایی کلیه، آسیبهای عصبی، اختلال بینایی و کاهش کیفیت زندگی را بهطور قابلتوجهی افزایش میدهد.
درمان دیابت برای پیشگیری از عوارض بلندمدت، حفظ عملکرد طبیعی بدن و افزایش طول عمر سالم (Healthspan) ضروری است. هرچه تشخیص و درمان زودتر آغاز شود، احتمال کنترل عوارض و داشتن زندگی فعال و باکیفیت بیشتر خواهد بود.
چند نفر در جهان دیابت دارند؟
امروز بیش از ۵۸۰ میلیون نفر در سراسر جهان با دیابت زندگی میکنند که بیشتر آنها در کشورهای با درآمد پایین و متوسط هستند.
نکتۀ نگرانکننده: بیش از نیمی از بیماران هیچ درمانی برای دیابت دریافت نمیکنند.
طی دهههای اخیر، هم تعداد مبتلایان و هم بیماران درماننشده بهطور پیوسته افزایش یافته است؛ این یعنی شکاف درمانی جهانی همچنان رو به گسترش است.
چرا دیابت نوع ۲ رو به افزایش است؟
دیابت نوع ۲ نتیجۀ ترکیب عوامل اجتماعی، اقتصادی، محیطی، ژنتیکی و جمعیتشناختی است و از جلمه مهمترین دلایل افزایش آن که باعث شدهاند آمار ابتلا در سطح جهانی به شکل قابل توجهی رشد کند، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- رشد شهرنشینی
- سالمند شدن جمعیت
- کاهش فعالیت بدنی
- افزایش اضافهوزن و چاقی
آیا میتوان از دیابت نوع ۲ پیشگیری کرد؟
از آن جایی که دیابت نوع ۲ ارتباط نزدیکی با سبک زندگی دارد، پیشگیری از آن امکانپذیر است.
عوامل خطر اصلی ابتلا به دیابت:
- اضافهوزن و چاقی
- کمتحرکی
- رژیم غذایی ناسالم
- سن بالاتر
- سابقۀ خانوادگی
بهترین راهکارها برای پیشگیری از دیابت
- کاهش وزن حتی در حد ۵ تا ۷ درصد وزن بدن در افراد پرخطر
- حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی متوسط در هفته (۳۰ دقیقه در روز، پنج روز در هفته)
- مصرف بیشتر سبزیجات، میوهها، غلات کامل، پروتئین کمچرب و چربیهای سالم
- محدود کردن قندهای افزوده، نوشیدنیهای شیرین و چربیهای اشباع
- پرهیز از دخانیات و مصرف متعادل الکل
تغییرات در سبک زندگی علاوه بر پیشگیری، در مدیریت دیابت نیز نقش کلیدی دارند.
باورهای غلط دربارۀ دیابت
با وجود شیوع بالا، هنوز باورهای نادرستی دربارۀ دیابت وجود دارد.
«فقط افراد چاق دیابت میگیرند.»
اضافهوزن عامل مهمی است اما تنها عامل نیست؛ بسیاری از افراد چاق دیابت نمیگیرند و در مقابل، افراد لاغر هم ممکن است مبتلا شوند.
«خوردن شکر زیاد مستقیماً باعث دیابت میشود.»
شکر به تنهایی عامل مستقیم نیست، اما رژیم پرکالری شامل قند و نوشیدنی شیرین میتواند باعث اضافهوزن و افزایش ریسک ابتلا به دیابت شود.
«دیابت بیماری جدیای نیست.»
دیابت یکی از دلایل اصلی ابتلا به بیماری قلبی، نارسایی کلیه، نابینایی و قطع عضو است.
«بیماران دیابتی باید غذای متفاوتی بخورند.»
رژیم مناسب برای افراد مبتلا به دیابت همان رژیم سالمی است که برای اغلب افراد توصیه میشود.
«علائم دیابت را همیشه میتوان تشخیص داد.»
دیابت نوع ۲ میتواند سالها خاموش و بدون علامت باشد.
تأثیر دیابت بر روان و احساسات چیست؟
زندگی با دیابت فقط یک چالش یا بیماری جسمی نیست بلکه بار روانی زیادی هم دارد.
- افراد مبتلا به دیابت ۲ تا ۳ برابر بیشتر از دیگران در معرض افسردگی هستند.
- بسیاری از بیماران دیابتی دچار اضطراب و فرسودگی ناشی از مدیریت مداوم بیماری میشوند.
بر اساس نظرسنجی فدراسیون بینالمللی دیابت:
- ۷۷٪ بیماران مشکلات روانی (افسردگی، اضطراب یا فرسودگی) را تجربه کردهاند.
- ۷۶٪ از مدیریت روزانه (مثل تزریق انسولین یا محدودیتهای غذایی) دچار استرس شدهاند.
- ۵۸٪ احساس تبعیض یا انگ اجتماعی داشتهاند.
- ۷۹٪ فرسودگی ناشی از دیابت را تجربه کردهاند.
این فشارهای روانی میتوانند باعث شوند برخی بیماران درمان برای دیابت خود را قطع یا کماهمیت کنند؛ موضوعی که تهدیدی جدی برای سلامت محسوب میشود.
آمار جهانی دیابت (۲۰۲۴–۲۰۲۵)
- مبتلایان به دیابت: ۵۸۹ میلیون بزرگسال (۲۰ تا ۷۹ سال) در جهان یعنی حدود ۱ نفر از هر ۹ نفر.
- پیشبینی ابتلا به دیابت تا ۲۰۵۰: ۸۵۳ میلیون نفر (۱ نفر از هر ۸ بزرگسال).
- مبتلایان به دیابت نوع ۲: بیش از ٪۹۰ کل موارد (حدود ٪۹۶ طبق برآورد GBD 2021).
- دیابت تشخیصدادهنشده: ۴ نفر از هر ۱۰ بزرگسال مبتلا خبر ندارند.
- مرگومیر:
- سال ۲۰۲۱: حدود ۱.۶ میلیون مرگ مستقیم ناشی از دیابت (۴۷٪ پیش از ۷۰ سالگی).
- سال ۲۰۲۴: حدود ۳.۴ میلیون مرگ ناشی از علل مرتبط با دیابت.
- منطقۀ مِنا MENA (خاورمیانه و شمال آفریقا):
- ۱ نفر از هر ۶ بزرگسال دیابت دارد (امروز ≈ ۸۵ میلیون نفر؛ پیشبینی تا ۲۰۵۰: ۱۶۳ میلیون).
- ۱ نفر از هر ۳ بیمار در این منطقه تشخیصدادهنشده است.
آمار دیابت در ایران
- مبتلایان به دیابت (۲۰۲۴): حدود ۵.۴۵ میلیون نفر (بزرگسالان ۲۰–۷۹ سال).
- شیوع دیابت: حدود ٪۹ در این گروه سنی.
- نابرابری جغرافیایی دیابت: در برخی مناطق، شیوع بین زنان از ٪۳.۲ تا ٪۱۹.۸ متغیر بوده است.
- عوامل خطر اصلی ابتلا به دیابت در ایران:
- اضافهوزن ≈ ٪۶۰.۵
- چاقی ≈ ٪۲۴.۹
- کمتحرکی ≈ ٪۳۱.۹
روند تاریخی ابتلا به دیابت: از ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۹، آمار بروز، شیوع و مرگومیر ناشی از دیابت نوع ۲ تقریباً دو برابر شده است.
پیشبینی: اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، تا سال ۲۰۳۰ حدود ۹.۲ میلیون ایرانی با دیابت زندگی خواهند کرد.
پرسشنامۀ FINDRISC؛ ابزاری ساده برای سنجش خطر دیابت
یکی از ابزارهای معتبر برای برآورد خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ در ۱۰ سال آینده، پرسشنامۀ FINDRISC است. این پرسشنامه در برنامه ملی پیشگیری از دیابت فنلاند توسط دو پژوهشگر (به نامهای Lindström و Tuomilehto) طراحی شد و از آن زمان در کشورهای مختلف و در شرایط گوناگون (کلینیکها، محیطهای کاری و حتی کمپینهای جامعهمحور) مورد استفاده و اعتبارسنجی قرار گرفته است.
ویژگی مهم پرسشنامۀ FINDRISC کوتاه، رایگان، غیرتهاجمی بودن آن و نیازنداشتن به سنجش با آزمایش خون است. به همین دلیل، معمولاً به عنوان گام اول در غربالگری تشخیص دیابت به کار میرود:
۱. ابتدا به کمک پرسشنامه، افراد پرخطر شناسایی میشوند.
۲. سپس برای تأیید، آزمایشهای دقیقتر مثل قند ناشتا، HbA1C یا تست تحمل گلوکز (OGTT) انجام میشود.
عوامل سنجیدهشده در پرسشنامۀ FINDRISC
پرسشنامۀ FINDRISC شامل هشت عامل روزمره است که هر کدام امتیاز مشخصی دارند و مجموع آنها بین ۰ تا ۲۶ متغیر است:
- سن
- شاخص توده بدنی (BMI)
- دور کمر
- میزان فعالیت بدنی روزانه
- مصرف روزانه میوه و سبزیجات
- مصرف داروهای فشار خون
- سابقۀ قند خون بالا
- سابقۀ خانوادگی دیابت
امتیاز بالاتر به معنای ریسک بیشتر ابتلا به دیابت نوع ۲ است. نکتۀ جالب این است که اجرای FINDRISC تنها به یک متر نواری (برای اندازهگیری دور کمر) و پاسخ به پرسشها نیاز دارد؛ بنابراین در مراقبتهای اولیه و غربالگری جمعیتی ابزاری کاربردی و عملی محسوب میشود.
توصیههای بینالمللی برای پیشگیری از دیابت نوع ۲
فدراسیون بینالمللی دیابت (IDF) پرسشنامۀ FINDRISC را با نام Test2Prevent طراحی کرده و استفاده از آن را بهعنوان گام اول غربالگری توصیه میکند. بر اساس بیانیۀ سال ۲۰۲۴، اگر فردی در این پرسشنامه پرخطر شناسایی شود، انجام یک تست تحمل گلوکز یکساعته (۱h-OGTT) پیشنهاد میشود. این رویکرد مرحلهای باعث میشود افراد پرخطر سریعتر شناسایی، از آزمایشهای غیرضروری جلوگیری و مراقبتهای پیشگیرانه در زمان مناسب آغاز شود.
دیابت نوع ۲ بیماریای شایع اما قابل پیشگیری است. اصلاح سبک زندگی (وزن سالم، فعالیت بدنی منظم، تغذیۀ متعادل و ترک سیگار) میتواند خطر ابتلا را بهطور چشمگیری کاهش دهد. توصیههای بینالمللی IDF نشان میدهند که غربالگری ساده و اقدامات پیشگیرانه، بهترین سرمایهگذاری برای آینده سلامت جامعه است. این همان نگاهی است که در زینوم لانجویتی به صورت علمی دنبال میشود.
سؤالات متداول
دیابت یک بیماری متابولیک مزمن است که در آن بدن نمیتواند قند خون (گلوکز) را بهدرستی تنظیم کند. این مشکل یا بهدلیل کمبود هورمون انسولین است یا بهدلیل مقاومت سلولها به انسولین. در نتیجه، قند خون برای مدت طولانی بالا میماند و اگر کنترل نشود، میتواند به عروق، اعصاب، کلیهها، چشمها و قلب آسیب بزند.
مرض قند همان نام عامیانه و قدیمی دیابت است. این اصطلاح هنوز در گفتار روزمره استفاده میشود، اما در پزشکی، نام دقیق بیماری دیابت یا دیابت قندی است. از نظر علمی، مرض قند و دیابت تفاوتی با هم ندارند و به یک بیماری اشاره میکنند.
دیابت بهطور مستقیم ارثی نیست، اما استعداد ابتلا به آن میتواند ارثی باشد. اگر یکی از والدین به دیابت نوع ۲ مبتلا باشد، احتمال ابتلای فرد بیشتر میشود؛ اما عوامل سبک زندگی مثل اضافهوزن، کمتحرکی، تغذیۀ ناسالم و استرس مزمن نقش تعیینکنندهتری دارند.
دیابت خاموش به وضعیتی گفته میشود که قند خون بالاتر از حد طبیعی است اما فرد علامت واضحی ندارد یا علائم بسیار خفیف هستند. در این حالت ممکن است فرد سالها بدون آگاهی، دیابت یا پیشدیابت داشته باشد.
تفاوت اصلی دیابت نوع ۱ و نوع ۲ در این است که بدن چقدر انسولین میسازد و چگونه از آن استفاده میکند. در دیابت نوع ۱، بدن بهاشتباه به سلولهای تولیدکننده انسولین حمله میکند و تقریباً هیچ انسولینی ساخته نمیشود. به همین دلیل، قند خون بالا میرود و فرد از همان ابتدا نیاز به تزریق انسولین دارد.
در دیابت نوع ۲، بدن هنوز انسولین تولید میکند، اما سلولها به آن خوب پاسخ نمیدهند. در نتیجه قند خون بهتدریج بالا میرود. این نوع دیابت معمولاً در بزرگسالی دیده میشود و عواملی مثل اضافهوزن، کمتحرکی و تغذیه ناسالم نقش مهمی در آن دارند.
دیابت نوع ۲ در حال حاضر درمان قطعی به معنای حذف کامل بیماری ندارد، اما کاملاً قابل کنترل است. در بسیاری از افراد، با اصلاح تغذیه، کاهش وزن، فعالیت بدنی منظم و در صورت نیاز دارو میتوان قند خون را به محدوده طبیعی رساند و حتی برای مدت طولانی بدون دارو آن را کنترل کرد.
دیدگاهتان را بنویسید